Nega bo‘g‘im kasalliklari tobora keng tarqalmoqda? Travmatolog-ortoped bilan suhbat

Bo‘g‘imlardagi og‘riq, suyak sinishlari, sport jarohatlari va zamonaviy davolash usullari: jahon statistikasi nimalarni ko‘rsatmoqda va qachon jarrohlik amaliyoti haqiqatan zarur bo‘ladi?

Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘ylab qariyb 1,71 milliard kishi tayanch-harakat tizimi kasalliklari va buzilishlari bilan yashamoqda. Ushbu holatlar harakatlanish imkoniyatining cheklanishi va nogironlikning asosiy sabablaridan biri hisoblanadi.

Muammoning ko‘lami kengayishda davom etmoqda. Aholining qarishi, ortiqcha tana vazni, jismoniy faollik yetishmasligi va jarohatlarning asoratlari zamonaviy travmatologiya va ortopediya oldiga yangi vazifalarni qo‘ymoqda.

Shu bilan birga, zamonaviy diagnostika, davolash va reabilitatsiya usullari ko‘p hollarda og‘riqni kamaytirish, harakatlanish qobiliyatini tiklash hamda bemorlarning hayot sifatini yaxshilash imkonini beradi.

Eng ko‘p uchraydigan bo‘g‘im kasalliklari, jarohatlarni nega e’tiborsiz qoldirmaslik kerakligi va zamonaviy ortopediyaning imkoniyatlari haqida AKFA Medline travmatologiya va ortopediya bo‘limi mudiri, travmatolog-ortoped Babakulov Abduaziz Shadiyevich bilan suhbatlashdik.

1. Xalqaro statistikaga ko‘ra, tayanch-harakat tizimi kasalliklari 1,7 milliarddan ortiq kishiga ta’sir ko‘rsatmoqda. Nega bu muammo bunchalik keng ko‘lamga ega bo‘ldi va kasallanishning ortishiga qanday omillar sabab bo‘lmoqda?

Buning bir nechta sababi bor va ular bir vaqtda ta’sir qiladi. Birinchisi — aholining qarishi. Odamlar uzoqroq umr ko‘rmoqda, yosh o‘tishi bilan esa tog‘aylar, suyaklar, boylamlar va mushaklarda o‘zgarishlar asta-sekin to‘planib boradi. Ilgari rivojlanishga ulgurmagan kasalliklar bugun millionlab bemorlarda uchramoqda.

Ikkinchi sabab — turmush tarzi. Ortiqcha vazn, o‘tirib ishlash, kompyuter yoki avtomobilda uzoq vaqt o‘tkazish, kamharakatlik odatda bo‘g‘imlar va umurtqa pog‘onasini himoya qiluvchi mushaklarni zaiflashtiradi. Qandli diabet, chekish va D vitamini yetishmovchiligini ham alohida ta’kidlash kerak: bularning barchasi suyak hamda biriktiruvchi to‘qima holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Uchinchi sabab — jarohatlar: yo‘l-transport hodisalari, uy sharoitida yiqilish va sport jarohatlari. Yetarlicha davolanmagan bo‘g‘im jarohati bir necha yil o‘tib posttravmatik artrozga aylanishi mumkin.

Nihoyat, biz bu kasalliklarni yaxshiroq tashxislay boshladik. Ammo bir narsani unutmaslik kerak: ularning aksariyati surunkali bo‘lib, o‘z-o‘zidan yo‘qolmaydi va aholi orasida tobora ko‘proq uchraydi. Shu sababli JSST ma’lumotlariga ko‘ra, belning pastki qismidagi og‘riq bugungi kunda dunyoda nogironlikning yetakchi sabablaridan biridir.

2. Global Burden of Disease tadqiqotiga ko‘ra, 2020-yilda qariyb 595 million kishi osteoartrozdan aziyat chekkan. Qaysi bo‘g‘imlar ko‘proq zararlanadi va nega bu kasallik nafaqat keksalarda, balki yoshlarda ham aniqlanmoqda?

Eng ko‘p tizza bo‘g‘imlari zararlanadi — osteoartroz holatlarining katta qismi aynan ularga to‘g‘ri keladi. Keyingi o‘rinlarda son bo‘g‘imlari, qo‘l panjasining mayda bo‘g‘imlari (ayniqsa ayollarda), shuningdek, umurtqa pog‘onasi va oyoq panjasi bo‘g‘imlari turadi. Bular tana vaznining asosiy yukini ko‘taradigan yoki kun davomida doimiy ishlaydigan bo‘g‘imlardir.

Osteoartroz endi faqat keksa yoshdagilarga xos kasallik emas. Yoshlarda u ko‘pincha jarohatlardan — menisk yoki oldingi xochsimon boylam uzilishi, bo‘g‘im ichidagi suyak sinishidan keyin rivojlanadi. Jarohatlangan bo‘g‘imning faoliyati buziladi va tog‘ay tezroq yemiriladi. Boshqa sabablar qatoriga ortiqcha vazn, tug‘ma anatomik xususiyatlar (masalan, son bo‘g‘imi displaziyasi), oyoq o‘qining qiyshayishi (O yoki X shaklidagi oyoqlar), kasb va sport bilan bog‘liq ortiqcha yuklamalar hamda irsiyat kiradi.

Dam olgandan keyin ilk qadamlarni bosganda paydo bo‘ladigan og‘riq, ertalabki qotishish, bo‘g‘imdan qirsillagan tovush chiqishi va harakatning asta-sekin cheklanishi ogohlantiruvchi belgilar hisoblanadi. Davolash qanchalik erta boshlansa, bemorning o‘z bo‘g‘imini shunchalik uzoq saqlab qolish mumkin.

3. JSST ma’lumotlariga ko‘ra, dunyodagi qariyb 1,8 milliard katta yoshli kishi tavsiya etilgan jismoniy faollik darajasiga erishmaydi. Kamharakat turmush tarzi bo‘g‘imlar salomatligiga qanday ta’sir qiladi va nega hatto yoshlarda ham tizza hamda umurtqa pog‘onasida og‘riq kuzatilmoqda?

Bo‘g‘im tog‘ayining o‘z qon tomirlari yo‘q. U oziq moddalarni bo‘g‘im suyuqligidan oladi va bu almashinuv aynan harakat paytida, ya’ni yuklama tushishi va kamayishi navbatlashganda yuz beradi. Shartli ravishda aytganda, tog‘ay harakat orqali «oziqlanadi». Kamharakat turmush tarzida bu jarayon sustlashadi.

Bundan tashqari, muntazam jismoniy yuklama bo‘lmasa, mushaklar zaiflashadi. Tizza uchun sonning to‘rt boshli mushagi ayniqsa muhim: u zarbani yumshatadi va bo‘g‘imni barqaror ushlab turadi. Umurtqa pog‘onasi uchun esa orqa, qorin va dumba mushaklari muhim. Mushaklar tayanchi zaiflashganda yuklama bevosita bo‘g‘imlar, boylamlar va umurtqalararo disklarga tushadi.

Yoshlarda tizza va bel og‘rig‘i ko‘pincha uzoq vaqt o‘tirish, kompyuter yoki telefondan foydalanishda gavdani noto‘g‘ri tutish, shuningdek, kamharakatlikdan birdaniga kuchli jismoniy yuklamaga o‘tish bilan bog‘liq. Masalan, odam hafta davomida ofisda o‘tirib ishlaydi, dam olish kuni esa futbol o‘ynaydi. Biz patellofemoral og‘riq sindromi va nospetsifik bel og‘rig‘i bilan murojaat qiladigan ko‘plab bemorlarni ko‘ramiz.

JSST kattalarga haftasiga 150–300 daqiqa o‘rtacha intensivlikdagi jismoniy faollik — tez yurish, suzish, velosiped haydash — va haftada kamida ikki marta kuch mashqlarini tavsiya qiladi. Ko‘pchilik uchun bu bo‘g‘imlar salomatligini asrashning eng yaxshi «profilaktik dorisi»dir.

4. Xalqaro tadqiqotlarga ko‘ra, 2019-yilda dunyo bo‘ylab taxminan 178 million yangi suyak sinishi holati qayd etilgan. Qaysi sinishlar eng xavfli va zamonaviy davolash usullari jarohatlangan qo‘l yoki oyoq faoliyatini qay darajada tiklay oladi?

Men sinishlarning bir necha turini ayniqsa xavfli deb hisoblayman. Avvalo, keksalarda son suyagining yuqori qismi sinishlari (jumladan, son suyagi bo‘yni sinishi). O‘z vaqtida davolanmasa, bemor yotib qolishi, pnevmoniya, tromboz va yotoq yaralari rivojlanishi mumkin; birinchi yil ichidagi o‘lim xavfi ham yuqori bo‘lib qoladi. Chanoq suyaklari sinishi kuchli qon ketishi, umurtqa sinishlari orqa miya shikastlanishi, ochiq sinishlar infeksiya xavfi tufayli, qon tomirlari va nervlar shikastlanishi bilan kechadigan sinishlar esa boshqa og‘ir asoratlar sabab xavflidir.

Bo‘g‘im ichidagi sinishlarga ham alohida e’tibor qaratish kerak: suyak yaxshi bitgan taqdirda ham bo‘g‘im yuzasi aniq tiklanmasa, keyinchalik artroz rivojlanishi mumkin.

Zamonaviy travmatologiya juda yaxshi natijalarga erishish imkonini beradi. Kichik kesmalar orqali o‘rnatiladigan intramedullyar shtiftlar va burchakli barqaror plastinalar yordamida kam invaziv osteosintez usullari qo‘llaniladi. Son suyagi singan keksa bemorlarni dastlabki 24–48 soat ichida operatsiya qilishga va imkon qadar ertasi kuniyoq oyoqqa turg‘izishga intilamiz. Son suyagi bo‘yni singanda esa ko‘pincha darhol endoprotezlash amaliyotini bajaramiz.

O‘z vaqtida va to‘g‘ri davolangan bemorlarning aksariyati odatdagi hayotiga qaytadi. Murojaat qilish vaqti, operatsiya sifati va keyingi reabilitatsiya hal qiluvchi ahamiyatga ega

5. JSST hisob-kitoblariga ko‘ra, har yili qariyb 37 million yiqilish holatida tibbiy yordam talab etiladi. Yiqilish yoki boshqa jarohatdan keyin qaysi alomatlar travmatologga zudlik bilan murojaat qilish zarurligini bildiradi?

Jarohatdan keyin quyidagi holatlar kuzatilsa, darhol travmatologga murojaat qilish yoki tez yordam chaqirish kerak:

– qo‘l yoki oyoqda ko‘zga tashlanadigan deformatsiya yoxud g‘ayritabiiy holat paydo bo‘lsa;

– oyoqqa tayanib bo‘lmasa yoki qo‘l va barmoqlarni qimirlatish imkonsiz bo‘lsa;

– og‘riq juda kuchli bo‘lib, tinch holatda ham kamaymasa, shish yoki ko‘karish tez ortsa;

– barmoqlarda uvishish, sanchish, sovuqlashish yoki oqarish kuzatilsa — bu nerv yoki qon tomir shikastlanganini ko‘rsatishi mumkin;

– jarohat joyida yara bo‘lsa, ayniqsa undan suyak ko‘rinib tursa;

– jarohat paytida qirsillash yoki «qars» etgan tovush eshitilib, keyin bo‘g‘im bo‘shashib, beqaror bo‘lib qolsa;

– yiqilgandan keyin bel og‘rig‘i bilan birga oyoqlarda uvishish yoki holsizlik, siydik chiqarish buzilishi paydo bo‘lsa;

– boshga zarba tekkan, hushdan ketish, qusish yoki kuchli bosh og‘rig‘i bo‘lgan bo‘lsa.

Keksalarga alohida e’tibor kerak. Hatto tik turgan holatdan sodir bo‘lgan «arzimas» yiqilish ham son suyagi bo‘yni sinishiga olib kelishi mumkin. Yiqilgandan keyin chov yoki son sohasida og‘riq paydo bo‘lib, oyoqqa bosish qiyinlashsa, zudlik bilan tekshiruvdan o‘tish lozim.

Umumiy qoida shuki, jarohatdan keyingi og‘riq bir necha kun ichida o‘tmasa, holat «jiddiy emasdek» tuyulsa ham shifokorga boring. Ko‘rikdan oldin qo‘l-oyoqni o‘zingiz joyiga solishga urinmang, jarohat joyini isitib qo‘ymang va shikastlangan a’zoga dam bering.

6. Bugun tayanch-harakat tizimi jarohatlarini aniqlashda MRT, KT va raqamli rentgenografiya qo‘llaniladi. Tekshiruv usuli qanday tanlanadi va oddiy ko‘rikda qaysi shikastlanishlar sezilmay qolishi mumkin?

Tekshiruv usulini tanlash har doim klinik ko‘rikdan boshlanadi. Shifokor jarohat qanday yuz berganini, bemorning shikoyatlarini baholaydi, maxsus klinik sinamalarni o‘tkazadi va shundan keyingina qaysi tekshiruv zarurligini hal qiladi. Biz tasvirni emas, bemorni davolaymiz.

Rentgenografiya eng asosiy va ommabop usuldir. U suyaklarni, jumladan, sinishlar, chiqishlar va artroz belgilarini yaxshi ko‘rsatadi. Raqamli rentgenografiya kamroq nurlanish bilan sifatliroq tasvir olish imkonini beradi.

Kompyuter tomografiyasi (KT) suyakni batafsil baholash kerak bo‘lganda — murakkab bo‘g‘im ichi sinishlari, chanoq va umurtqa sinishlarida, operatsiyani rejalashtirishda qo‘llaniladi. Uch o‘lchamli rekonstruksiya jarrohga sinishni oldindan barcha tomondan «ko‘rish» imkonini beradi.

MRT yumshoq to‘qimalar — menisklar, boylamlar, tog‘ay, paylar va yelkaning rotator manjetasini tekshirishda eng maqbul usuldir. Shuningdek, suyak iligi shishi, zo‘riqishdan kelib chiqqan sinishlar va yashirin sinishlarni aniqlaydi. Ba’zan paylar va bo‘g‘im ichidagi suyuqlikni baholash uchun qo‘shimcha UTT ham qo‘llaniladi.

Oddiy ko‘rikda, hatto rentgen tasvirida ham bilakdagi qayiqsimon suyak sinishi, siljimagan son suyagi bo‘yni sinishi, zo‘riqish sinishlari, osteoporoz tufayli umurtqalarning kompression sinishlari, oldingi xochsimon boylam va menisk uzilishlari, to‘piq boylamlari shikastlanishi hamda tog‘ay-suyak yuzasi shikastlanishlari sezilmay qolishi mumkin.

Buning aksini ham unutmaslik kerak: MRT juda sezgir usul bo‘lib, 40–50 yoshdan oshgan ko‘plab kishilarda hech qanday bezovtalik bermaydigan menisk yoki umurtqalararo disklarning yoshga bog‘liq o‘zgarishlarini aniqlaydi. Shu sababli MRT xulosasini har doim klinik holat bilan birgalikda baholash lozim.

7. JAMA Network Open jurnalida chop etilgan ESCAPE tadqiqotida meniskning ayrim degenerativ shikastlanishlarida davolovchi jismoniy mashqlar artroskopik operatsiyadan kam samara bermasligi ko‘rsatilgan. Qaysi holatlarda jarrohlik amaliyoti haqiqatan zarur va qachon operatsiyasiz davolanish mumkin?

ESCAPE tadqiqoti va boshqa bir qator ilmiy ishlar davolashga yondashuvni chindan ham o‘zgartirdi. Gap o‘rta va katta yoshdagi bemorlarda, ko‘pincha boshlanayotgan artroz fonida, jiddiy jarohatsiz asta-sekin rivojlanadigan degenerativ menisk uzilishlari haqida ketmoqda. Bunday vaziyatda bir necha oy davom etadigan tizimli davolovchi mashqlar dasturi og‘riq va bo‘g‘im faoliyati jihatidan artroskopiyaga yaqin natija beradi. Shu bilan birga, mashqlar yordam bermagan ayrim bemorlar keyinchalik operatsiya qilingan. Demak, konservativ davolash kelajakda operatsiya qilish imkoniyatini yo‘qqa chiqarmaydi.

Shuning uchun bo‘g‘im bloklanmagan degenerativ menisk uzilishida davolashni konservativ usullardan boshlaymiz: davolovchi jismoniy mashqlar, vazn nazorati, yallig‘lanishga qarshi dorilarning qisqa kurslari va zarurat bo‘lsa, bo‘g‘im ichiga inyeksiyalar. Muhim jihat: artroskopiya artrozning o‘zini davolamaydi.

Operatsiya quyidagi holatlarda haqiqatan zarur bo‘ladi:

– uzilish jarohat tufayli yuzaga kelgan bo‘lsa, ayniqsa yosh va faol bemorda — bunda meniskni tikib, saqlab qolishga intilamiz;

– bo‘g‘im bloklanib, siljigan menisk bo‘lagi tufayli tizza «qotib qolsa» va to‘liq yozilmasa;

– menisk uzilishi oldingi xochsimon boylam uzilishi va tizza beqarorligi bilan birga kelsa;

– menisk ildizi uzilib, uning vazifasi butunlay yo‘qolsa;

– taxminan uch oylik konservativ davolash natija bermasa.

Qaror har doim bemorning yoshi, uzilish turi, tog‘ay holati va jismoniy faollikka bo‘lgan ehtiyojini hisobga olgan holda individual qabul qilinadi.

8. Global Burden of Disease tadqiqotchilari prognoziga ko‘ra, 2050-yilga borib osteoartroz bilan yashovchilar soni bir milliardga yaqinlashishi mumkin. Kasallik rivojlanishini sekinlashtirish mumkinmi va qaysi profilaktika choralari samaradorligi ilmiy jihatdan tasdiqlangan?

Ha, osteoartroz rivojlanishini sekinlashtirish mumkin, ammo zamonaviy tibbiyot hozircha yemirilgan tog‘ayni to‘liq tiklay olmaydi. Tog‘ay yemirilishini to‘xtatishi isbotlangan dori vositalari ham hozircha yo‘q. Shu sababli davolashning asosi dori emas, balki turmush tarzini o‘zgartirishdir.

Eng kuchli ilmiy dalillarga ega bo‘lgan va xalqaro tavsiyalarga kiritilgan choralar quyidagilar:

– muntazam davolovchi mashqlar: son va dumba mushaklarini mustahkamlash, egiluvchanlik va muvozanat mashqlari, piyoda yurish, suzish va velotrenajyorda mashq qilish kabi aerob yuklamalar;

– tana vaznini kamaytirish va nazorat qilish;

– bemorni xabardor qilish: kasallik mohiyatini tushunish va yuklamalarni to‘g‘ri taqsimlash;

– qulay poyabzal, zarurat bo‘lsa ortopedik pataklar, kuchli og‘riqda hassa ishlatish;

– bo‘g‘im jarohatlarini o‘z vaqtida va to‘liq davolash, boylamlarni tiklash va menisklarni saqlab qolish;

– sportchilarda maxsus badantarbiya dasturlari va nerv-mushak mashqlari yordamida jarohatlarning oldini olish.

Ko‘p reklama qilinadigan xondroprotektorlar, gialuron kislotasi va PRP-terapiyaga kelsak, ularning samaradorligiga oid dalillar cheklangan va bir-biriga zid. Yetakchi xalqaro tavsiyalarda ular majburiy davolash usullari qatoriga kiritilmagan. Qo‘llash masalasi individual hal qilinadi, biroq faqat shu usullarga umid bog‘lab, turmush tarzini o‘zgartirmaslik xatodir.

9. NICE klinik tavsiyalariga ko‘ra, tana vaznining 10 foizini kamaytirish osteoartrozli bemorlarga 5 foiz kamaytirishdan ko‘ra ko‘proq foyda berishi mumkin. Ortiqcha vazn tizza va son bo‘g‘imlariga qanchalik kuchli ta’sir qiladi va ozish jarrohlik amaliyotiga ehtiyojni kamaytirishi mumkinmi?

Ta’siri juda katta. Yurganda tana vaznidagi har bir ortiqcha kilogramm tizza bo‘g‘imiga tushadigan yuklamani taxminan 4 kilogrammga oshiradi, zinadan chiqishda yoki cho‘kkalab o‘tirishda esa bundan ham ko‘proq. Shunga ko‘ra, atigi 5 kg vazn tashlashning o‘zi har bir qadamda tizzaga tushadigan yuklamani taxminan 20 kg ga kamaytiradi.

Ammo gap faqat mexanik yuklamada emas. Yog‘ to‘qimasi metabolik faol a’zo bo‘lib, organizmda, jumladan bo‘g‘imlarda surunkali yallig‘lanishni kuchaytiradigan moddalarni ishlab chiqaradi. Shu sababli semizlik bilan yashovchilarda hatto tana vaznini ko‘tarmaydigan qo‘l panjasi bo‘g‘imlarida ham artroz ko‘proq uchraydi.

Tadqiqotlar shuni tasdiqlaydiki, jismoniy mashqlar bilan birga vaznni 10 foiz yoki undan ko‘proqqa kamaytirish og‘riqni sezilarli pasaytiradi va bo‘g‘im faoliyatini yaxshilaydi. Bu natija 5 foizlik vazn kamayishiga qaraganda ancha yuqori. Shu sababli NICE ana shu maqsadga intilishni tavsiya qiladi.

Ozish operatsiyaga ehtiyojni kamaytiradimi? Artrozning erta va o‘rta bosqichlarida — ha, endoprotezlashni bir necha yilga kechiktirish mumkin. Kech bosqichda, tog‘ay yemirilib ketganda, vazn kamayishi operatsiya o‘rnini bosa olmaydi, lekin uni xavfsizroq qiladi. Yaqqol semizlikda infeksiya, tromboz, boshqa asoratlar va endoprotezning yeyilishi xavfi yuqori bo‘ladi. Demak, vaznni kamaytirish har qanday bosqichda foydali.

10. Xalqaro osteoporoz jamg‘armasi ma’lumotlariga ko‘ra, 50 yoshdan oshgan har uchinchi ayol va har beshinchi erkak umrining qolgan qismida osteoporoz bilan bog‘liq suyak sinishiga duch kelishi mumkin. Nega yosh o‘tgan sari sinish xavfi oshadi va qaysi profilaktika usullari eng samarali?

Yosh o‘tishi bilan suyak to‘qimasi zichligi va mustahkamligini yo‘qotadi. Ayollarda menopauzadan keyin estrogen darajasining pasayishi tufayli bu jarayon keskin tezlashadi, shu bois osteoporoz ularda ancha ko‘p uchraydi. Osteoporoz uzoq vaqt hech qanday alomatsiz kechishi mumkin va uning birinchi belgisi ko‘pincha suyak sinishi bo‘ladi.

Muammoning yana bir tomoni — yiqilishlar. Yosh o‘tishi bilan mushak massasi kamayadi (sarkopeniya), muvozanat, ko‘rish va harakatlarni muvofiqlashtirish yomonlashadi, ayrim dorilar esa bosh aylanishi va uyquchanlikka sabab bo‘ladi. Mo‘rt suyaklar va tez-tez yiqilish son suyagi bo‘yni, umurtqa va bilak suyaklari sinishining asosiy sabablaridir.

Eng samarali profilaktika choralariga quyidagilar kiradi:

– kalsiy, D vitamini va oqsilni yetarli miqdorda iste’mol qilish;

– kuch va muvozanat mashqlari: ular suyaklar va mushaklarni mustahkamlab, yiqilish xavfini kamaytiradi;

– chekish va spirtli ichimliklarni suiiste’mol qilishdan voz kechish;

– densitometriya (suyak zichligini tekshirish): ayollarda 65 yoshdan, erkaklarda 70 yoshdan keyin, xavf omillari mavjud bo‘lsa ertaroq;

– osteoporoz tasdiqlanganda sinish xavfini kamaytirishi isbotlangan, shifokor tayinlaydigan dori vositalari bilan davolash;

– uy xavfsizligini ta’minlash: yaxshi yoritish, sirpanchiq gilamchalarni olib tashlash va hammomga tutqichlar o‘rnatish.

Muhim: 50 yoshdan oshgan kishi yengil jarohat oqibatida suyak sinishini boshdan kechirgan bo‘lsa, albatta osteoporozga tekshirilishi kerak. Bunday bitta sinishning o‘zi keyingi sinish xavfini sezilarli oshiradi.

11. The Lancet jurnalida e’lon qilingan tizimli sharhga ko‘ra, tizza bo‘g‘imining to‘liq endoprotezlaridan qariyb 82 foizi 25 yil davomida qayta almashtirilmasdan xizmat qiladi. Zamonaviy sun’iy bo‘g‘imlar qanchalik ishonchli va qachon endoprotezlash eng maqbul davolash usuliga aylanadi?

Zamonaviy endoprotezlar jarrohlikda ishlatiladigan eng ishonchli va muvaffaqiyatli tibbiy moslamalardan biridir. Tizza endoprotezlarining 25 yillik xizmat muddati haqidagi keltirilgan ma’lumotlar asosan oldingi avlod implantlariga asoslangan. Hozirgi materiallar, konstruksiyalar va jarrohlik texnologiyalari esa yanada takomillashgan. Ko‘pchilik bemorlar uchun bu endoprotez ko‘p yillar xizmat qilishini, keksalarda esa ko‘pincha umrining oxirigacha yetishini anglatadi.

Quyidagi holatlarda endoprotezlash eng maqbul usul hisoblanadi:

– bemorda kuchli osteoartroz bo‘lib, doimiy, jumladan tunda va tinch holatda ham og‘riq kuzatilsa;

– og‘riq va harakat cheklanishi yurish, ishlash yoki kundalik ehtiyojlarni mustaqil bajarishga jiddiy xalaqit bersa;

– bir necha oylik konservativ davolash natija bermasa;

– son suyagi boshchasining aseptik nekrozi yoki bo‘g‘imning kuchli deformatsiyasi mavjud bo‘lsa;

– keksa bemorda son suyagi bo‘yni sinishi yuz bergan bo‘lsa.

Ta’kidlamoqchiman: operatsiyaga ko‘rsatma faqat rentgen tasviriga emas, kasallik bemorning hayot sifatini qay darajada pasaytirayotganiga qarab belgilanadi. Ba’zan rentgenda o‘zgarishlar kuchli bo‘lsa ham bemor faol hayot kechiradi, ba’zan esa buning aksi kuzatiladi.

Shuni ham bilish kerakki, har doim butun bo‘g‘imni almashtirish shart emas. Tizzaning faqat bitta bo‘limi zararlangan bo‘lsa, qisman (bir kondilli) endoprotezlash mumkin. Zamonaviy operatsiyadan keyin bemor ko‘pincha ertasi kuniyoq oyoqqa turadi, natija esa ko‘p jihatdan reabilitatsiya sifatiga bog‘liq.

12. JSST hisob-kitobiga ko‘ra, dunyo bo‘ylab qariyb 2,4 milliard kishi reabilitatsiya xizmatlariga muhtoj bo‘lishi mumkin. Suyak sinishlari va ortopedik operatsiyalardan keyin reabilitatsiya qanday ahamiyatga ega va bemorlarga bo‘g‘imlar salomatligini uzoq yillar saqlash uchun qanday tavsiyalar berasiz?

Reabilitatsiya davolashga qo‘shimcha emas, balki uning to‘laqonli va majburiy qismidir. Operatsiya a’lo darajada o‘tkazilgan bo‘lsa ham, to‘g‘ri tiklanishsiz bemor yaxshi natijaga erisha olmasligi mumkin: bo‘g‘im qotib qoladi, mushaklar zaif bo‘ladi, yurish tarzi esa buziladi.

Erta harakatlantirish tromboz, pnevmoniya, mushaklar atrofiyasi va kontrakturalar xavfini kamaytiradi. Endoprotezlash yoki osteosintezdan keyin bemorni dastlabki sutkadayoq oyoqqa turg‘izishga intilamiz. Keyin reabilitatsiya haftalar va oylar davom etadi: harakat amplitudasi, mushak kuchi, muvozanat va to‘g‘ri yurishni tiklash, so‘ngra ishga va sportga qaytish. Natija ko‘p jihatdan bemorning intizomi va uyda mashqlarni muntazam bajarishiga bog‘liq.

Bo‘g‘imlar salomatligini uzoq yillar saqlash bo‘yicha tavsiyalarim:

– har kuni harakat qiling va kuch mashqlarini unutmang;

– tana vazningizni nazorat qiling;

– sportdan oldin badan qizdiring, yuklamani bosqichma-bosqich oshiring;

– qulay poyabzal kiying va og‘ir yukni tizzalarni bukib, belni tik tutgan holda ko‘taring;

– chekmang: chekish suyak bitishi va to‘qimalar tiklanishini yomonlashtiradi;

– og‘riqni e’tiborsiz qoldirmang, jarohatdan keyin shifokorga borishni kechiktirmang;

– 50 yoshdan keyin suyaklar salomatligiga e’tibor bering va suyak zichligini tekshirtiring.

13. Ko‘plab bemorlar, ayniqsa ertalab uyqudan turgach ilk qadamlarni bosganda, tovonda kuchli og‘riqdan shikoyat qiladi. Buni ko‘pincha «tovon shporsi» deb atashadi. Aslida og‘riq nimadan kelib chiqadi, kasallikni operatsiyasiz davolash mumkinmi va qaysi usullar chindan ham samarali?

Bu eng keng tarqalgan noto‘g‘ri tushunchalardan biri. Tovondagi og‘riq, ayniqsa ertalab yoki dam olgandan keyin ilk qadamda seziladigan og‘riq ko‘pincha plantar fassiit tufayli yuzaga keladi. Bu — tovon suyagiga birikadigan joydagi oyoq tagi fassiyasining ortiqcha yuklanishi va degenerativ o‘zgarishlaridir. Rentgenda ko‘rinadigan «shpor» — suyak o‘simtasi — umuman og‘riq sezmaydigan ko‘plab odamlarda ham uchraydi. U og‘riqning sababi emas, balki fassiyaning uzoq muddat tarang tortilishi oqibatidir. Shu sababli «shpor»ni emas, ortiqcha yuklangan fassiyani davolash kerak.

Ortiqcha vazn, uzoq vaqt tik turish yoki yurish, yugurish, yassi oyoqlik yoki oyoq kaftining haddan tashqari baland gumbazi, boldir mushagi va axill payining qisqarishi, qattiq yoki eskirgan poyabzal kasallikka sabab bo‘lishi mumkin.

Yaxshi xabar shuki, taxminan har 10 holatning 9 tasida kasallik bir necha oy ichida operatsiyasiz o‘tib ketadi. Eng samarali choralar:

– oyoq tagi fassiyasi va boldir mushaklarini har kuni, ayniqsa ertalab ilk qadamdan oldin cho‘zish;

– zarbani yaxshi yumshatadigan qulay poyabzal va oyoq kafti gumbazini qo‘llab-quvvatlovchi ortopedik pataklardan foydalanish;

– vaznni kamaytirish va zarbali yuklamalarni vaqtincha cheklash;

– yallig‘lanishga qarshi dorilarni qisqa muddat qabul qilish;

– surunkali holatlarda zarba-to‘lqin terapiyasini qo‘llash.

Gormonal preparatlar inyeksiyasi faqat vaqtinchalik samara beradi hamda fassiya uzilishi va tovonning yog‘ yostiqchasi yupqalashishi xavfini oshiradi. Shu sababli ulardan cheklangan hollarda foydalaniladi. Operatsiya kamdan-kam, 6–12 oy davomida to‘liq konservativ davolash samara bermaganda talab etiladi.

Agar tovon tunda og‘risa, uvishish bilan kechsa yoki jarohatdan keyin boshlangan bo‘lsa, albatta tekshiruvdan o‘tish kerak: zo‘riqish sinishi, nerv siqilishi yoki boshqa sabablar bo‘lishi mumkin

14. Ba’zan odam yelkasi og‘riy boshlaganini, qo‘lini yuqoriga ko‘tarish yoki orqasiga uzatish tobora qiyinlashayotganini sezadi. Bu «muzlagan yelka» deb ataladigan holat belgisi bo‘lishi mumkinmi? Kasallik nega rivojlanadi va bo‘g‘im

harakatchanligini to‘liq tiklash mumkinmi?

Ha, bunday belgilar adgeziv kapsulit, ya’ni «muzlagan yelka» sindromini ko‘rsatishi mumkin. Bu kasallikda yelka bo‘g‘imi kapsulasi yallig‘lanadi, keyin qalinlashib, chandiqlanish hisobiga qisqaradi — natijada bo‘g‘im go‘yo ichkaridan tortilib, siqilib qoladi.Kasallik ko‘proq 40–60 yoshda uchraydi, ayollarda erkaklarga qaraganda biroz ko‘proq kuzatiladi. Qandli diabet va qalqonsimon bez kasalliklari bo‘lganlarda, shuningdek, jarohat, operatsiya yoki qo‘l uzoq muddat harakatsiz saqlanganidan keyin xavf ancha yuqori. Ko‘pincha aniq sabab topilmaydi.Kasallik uch bosqichda kechadi: avval og‘riq va qotishish kuchayadi («muzlash» bosqichi), keyin og‘riq kamayadi, biroq harakat keskin cheklanganicha qoladi («muzlagan» bosqich), so‘ng harakatchanlik asta-sekin tiklanadi («erish» bosqichi). Butun jarayon bir yildan uch yilgacha davom etishi mumkin.

«Muzlagan yelka»ni rotator manjeta shikastlanishi, impingement sindromi va artrozdan farqlash muhim. Kapsulitda nafaqat bemorning o‘zi bajaradigan faol harakatlar, balki passiv harakatlar ham cheklanadi: shifokor ham bemor qo‘lini to‘liq ko‘tara yoki aylantira olmaydi. Shu bois ortoped ko‘rigi zarur.Ko‘p hollarda davolash konservativ bo‘ladi: og‘riq ko‘taradigan darajada yengil cho‘zish mashqlari, yallig‘lanishga qarshi preparatlar va erta bosqichda og‘riqni samarali kamaytiradigan kortikosteroidni bo‘g‘im ichiga yuborish. Diabeti bor bemorlar qondagi glyukoza miqdorini ham nazorat qilishi kerak. Davolash samara bermasa, gidrodilatatsiya yoki artroskopik kapsula relizi ko‘rib chiqiladi.

Bemorlarning aksariyatida harakatchanlik to‘liq yoki deyarli to‘liq tiklanadi, ayrimlarda esa kichik cheklanish saqlanib qolishi mumkin. Eng muhimi — sabr va muntazam mashqlar.

15. Ko‘plab insonlarda, ayniqsa ayollarda, oyoq bosh barmog‘i yonida «suyakcha» paydo bo‘ladi. Hallux valgus — bosh barmoqning valgus deformatsiyasi nega rivojlanadi, maxsus poyabzal va ortopedik pataklar uning kuchayishini to‘xtata oladimi va qachon operatsiya zarur bo‘ladi?

Avvalo, keng tarqalgan bir afsonaga oydinlik kiritaman: «suyakcha» tuz yig‘ilishi emas. Bu oyoq panjasining deformatsiyasi bo‘lib, unda birinchi kaft suyagi ichkariga, bosh barmoq esa tashqariga — qolgan barmoqlar tomonga og‘adi. Kaft suyagi boshchasining bo‘rtib chiqishi «suyakcha»dek ko‘rinadi.

Asosiy rolni irsiyat o‘ynaydi: kasallik ko‘pincha bir oilaning bir necha avlodida uchraydi. Uchi tor poyabzal, baland poshna, yassi oyoqlik va boylamlar zaifligi deformatsiyani kuchaytiradi. Shuning uchun ayollarda bu holat ancha ko‘p uchraydi.

Old qismi keng, ustki materiali yumshoq bo‘lgan qulay poyabzal, ortopedik pataklar, barmoqlar orasiga qo‘yiladigan ajratkichlar va tungi shinalar og‘riq, bosim hamda ishqalanishni kamaytiradi. Ammo bir narsani ochiq aytish kerak: ular shakllanib bo‘lgan deformatsiyani to‘g‘rilay olmaydi va kasallik kuchayishini to‘xtatishi haqida ishonchli dalillar yo‘q. Bular kasallikni davolash emas, alomatlarni yengillashtirish vositalaridir.

Quyidagi holatlarda operatsiya zarur bo‘lishi mumkin:

– mos poyabzal va patak tanlanganiga qaramay og‘riq saqlansa;

– qulay poyabzal topish qiyinlashsa;

– deformatsiya kuchayib borsa;

– qo‘shni barmoqlarning bolg‘asimon qiyshayishi, qadoqlar va kaft suyaklari boshchalari ostida og‘riq kabi ikkilamchi o‘zgarishlar paydo bo‘lsa.

Odatda shikoyat bo‘lmasa, faqat kosmetik sabab bilan operatsiya tavsiya etilmaydi. Zamonaviy jarrohlikda tuzatuvchi osteotomiyalar, jumladan kichik teshiklar orqali bajariladigan kam invaziv usullar qo‘llaniladi. Bemor maxsus operatsiyadan keyingi poyabzalda deyarli darhol yura boshlaydi, o‘rtacha 6–8 haftadan keyin odatiy poyabzalga qaytadi, to‘liq tiklanish esa taxminan 3–6 oy davom etadi.

Jahon tibbiy statistikasi tayanch-harakat tizimi kasalliklari va jarohatlari zamonaviy sog‘liqni saqlashning eng dolzarb muammolaridan biri bo‘lib qolayotganini ko‘rsatmoqda.

Biroq o‘z vaqtida tashxis qo‘yish, davolashni individual tanlash va reabilitatsiyani to‘g‘ri tashkil etish ko‘p hollarda harakatchanlikni saqlash, asoratlarning oldini olish va hayot sifatini yaxshilash imkonini beradi.

Bemorlar ko‘pincha vaqtinchalik noqulaylik deb qabul qiladigan belgilarga — tovondagi og‘riq, yelka harakatining cheklanishi, oyoq panjasi deformatsiyasi yoki tizzadagi vaqti-vaqti bilan paydo bo‘ladigan og‘riqqa — alohida e’tibor berish kerak. Bunday alomatlar ortida mutaxassis bahosi va individual davolashni talab qiladigan kasalliklar yashiringan bo‘lishi mumkin.

Zamonaviy travmatologiya va ortopediya nafaqat jarohatlarni davolashga, balki insonning funksional imkoniyatlarini tiklashga ham qaratilgan.

AKFA Medline — tayanch-harakat tizimi salomatligini diagnostika qilish, davolash va tiklashga kompleks yondashuv.