Baxadirov Said Kamilovich — AKFA Medline shifokor-endokrinologi, MD, PHD

Ish tajribasi — 17 yil.

Qandli diabet, qalqonsimon bez kasalliklari, semizlik va gormonal buzilishlar haqida.

Kirish

Endokrin tizim kasalliklari zamonaviy sog‘liqni saqlashning eng dolzarb muammolaridan biridir. Ular asta-sekin rivojlanib, uzoq vaqt yaqqol belgilar bermasligi mumkin. Shu bilan birga, yurak-qon tomir tizimi, moddalar almashinuvi, reproduktiv salomatlik va insonning umumiy ahvoliga ta’sir ko‘rsatadi.

Xalqaro diabet federatsiyasi (IDF) ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilda dunyo bo‘ylab 20–79 yoshdagi qariyb 589 million kishi qandli diabet bilan yashagan. Shulardan taxminan 252 million kishi o‘zida ushbu kasallik borligini bilmagan.

Semizlik ham jiddiy muammo bo‘lib qolmoqda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yilda 2,5 milliard nafar katta yoshli inson ortiqcha vaznga ega bo‘lgan, ulardan 890 milliondan ortig‘ida semizlik kuzatilgan.

Ayollardagi gormonal buzilishlar ham alohida e’tiborga loyiq. JSST hisob-kitoblariga ko‘ra, polikistoz tuxumdon sindromi reproduktiv yoshdagi ayollarning 10–13 foizida uchraydi. Ko‘plab holatlar esa tashxislanmay qoladi.

Bu raqamlar endokrin kasalliklarni o‘z vaqtida aniqlash, oldini olish va to‘g‘ri davolash qanchalik muhimligini ko‘rsatadi.

Gormonal buzilishlarni qanday aniqlash mumkin? Nega ayrim insonlar parhezga rioya qilsa ham vazn tashlay olmaydi? Qalqonsimon bez kasalliklarida har doim dori ichish kerakmi? Qandli diabetning oldini olish mumkinmi?

Shu va boshqa dolzarb savollar yuzasidan AKFA Medline shifokor-endokrinologi, MD, 17 yillik tajribaga ega Baxadirov Said Kamilovich bilan suhbatlashdik.

Endokrinologga 13 savol

1. Qandli diabet va semizlik: nega bemorlar soni ortib bormoqda?

Savol: Xalqaro diabet federatsiyasiga ko‘ra, 20–79 yoshdagi deyarli har to‘qqiz nafar katta yoshli kishidan biri qandli diabet bilan yashaydi. Nima uchun endokrin va metabolik kasalliklar tobora keng tarqalmoqda va ularning rivojlanish xavfini qaysi omillar oshiradi?

Javob: 2-tur qandli diabet va semizlikning ko‘payishi bir nechta omillar bilan bog‘liq: ovqatlanish odatlarining o‘zgarishi, jismoniy faollikning yetishmasligi, aholining qarishi va irsiy moyillik.

Shuni tushunish kerakki, qandli diabet shunchaki shirinlikni ko‘p iste’mol qilish oqibati emas. Uning rivojlanishida to‘qimalarning insulinga sezgirligi pasayishi va oshqozonosti bezining yetarli miqdorda insulin ishlab chiqarish qobiliyati asta-sekin susayishi kabi murakkab mexanizmlar ishtirok etadi.

Ba’zi insonlarda tana vazni me’yorga yaqin bo‘lsa ham kasallik xavfi yuqori bo‘lishi mumkin. Shuning uchun profilaktika faqat shakarni cheklashdan iborat emas: turmush tarzi, vazn, oilaviy anamnez va moddalar almashinuvi ko‘rsatkichlarini ham kompleks baholash kerak.

2. Doimiy charchoq, uyquchanlik va ish qobiliyatining pasayishi gormonal muammo belgisi bo‘lishi mumkinmi?

Savol: Ko‘pchilik uzoq vaqt davomida charchoq, uyquchanlik, soch to‘kilishi va vazn o‘zgarishlarini stressga yo‘yadi. Qaysi belgilar haqiqatan ham endokrin tizim faoliyati buzilganini ko‘rsatishi mumkin va qachon shifokorga murojaat qilish lozim?

Javob: Bunday belgilar gipotireoz, qandli diabet va ayrim boshqa endokrin kasalliklarda uchrashi mumkin.

Masalan, qalqonsimon bez faoliyati pasayganda tez charchash, sovuqqa chidamsizlik, teri qurishi va qabziyat kuzatiladi. Qondagi glyukoza oshganda esa chanqash, tez-tez siyish va vazn kamayishi yuz berishi mumkin.

Biroq bu belgilar faqat endokrin kasalliklarga xos emas. Ular kamqonlik, uyqu buzilishi, yetarli ovqatlanmaslik va boshqa holatlarda ham uchraydi. Shu sababli har qanday charchoqni gormonlar muvozanati buzilishi yoki kortizol yuqoriligi bilan izohlash noto‘g‘ri.

Shifokorning vazifasi — shikoyatlarning ehtimoliy sababini aniqlash va aynan shu bemorga zarur tekshiruvlarni belgilash.

3. Qalqonsimon bez tugunlari qanchalik xavfli?

Savol: Amerika tireoid assotsiatsiyasi ma’lumotlariga ko‘ra, qalqonsimon bez tugunlarining 90 foizdan ortig‘i yaxshi sifatli. Ular nima sababdan paydo bo‘ladi, qaysi o‘zgarishlar jiddiy e’tibor talab qiladi va tugun aniqlansa, albatta operatsiya kerakmi?

Javob: Qalqonsimon bezdagi tugunli hosilalar, ayniqsa yosh ulg‘aygani sayin, ko‘p uchraydi. Aksariyat hollarda ular sezilarli alomat bermaydi va ultratovush tekshiruvida tasodifan topiladi.

Tugun aniqlanganda uning o‘lchami, UTT belgilarini va qalqonsimon bez faoliyatini baholash muhim. Muayyan holatlarda shifokor ingichka ignali aspiratsion biopsiyani tavsiya qilishi mumkin.

Tugunning mavjudligi o‘z-o‘zidan operatsiya uchun ko‘rsatma emas. Ko‘plab yaxshi sifatli tugunlarda faqat kuzatuv yetarli bo‘ladi. Biroq gormonlar darajasi me’yorda bo‘lishi tugunni qo‘shimcha baholash kerak emasligini anglatmaydi.

4. Qalqonsimon bez tufayli ortiqcha vazn yig‘ish mumkinmi?

Savol: Ko‘p bemorlar ortiqcha vaznning asosiy sababi qalqonsimon bez faoliyatidagi buzilish deb o‘ylaydi. Gipotireoz tana vazniga aslida qay darajada ta’sir qiladi va gormonlar me’yorga keltirilgach ozish mumkinmi?

Javob: Gipotireoz, jumladan, organizmda suyuqlik ushlanib qolishi hisobiga tana vaznining oshishiga sabab bo‘lishi mumkin. Ammo yaqqol semizlikni har doim ham qalqonsimon bez faoliyati pasayishi bilan tushuntirib bo‘lmaydi.

Gipotireoz tasdiqlansa, to‘g‘ri tanlangan o‘rnini bosuvchi davolash qalqonsimon bez gormonlari darajasini me’yorlashtirishga va ularning yetishmasligi bilan bog‘liq buzilishlarni kamaytirishga yordam beradi. Ammo qalqonsimon bez faoliyati normal bo‘lgan insonlar uchun bu gormonlar ozdiruvchi vosita emas.

Vazn kamaytirish maqsadida qalqonsimon bez gormonlarini o‘zboshimchalik bilan qabul qilish yurak ritmi buzilishi va boshqa asoratlarga olib kelishi mumkin. Davolash faqat tibbiy ko‘rsatma asosida olib borilishi kerak.

5. Qandli diabet yillar davomida belgisiz kechishi mumkin. Uni qanday qilib erta aniqlash mumkin?

Savol: IDF ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda 250 milliondan ortiq katta yoshli kishi o‘zida qandli diabet borligini bilmaydi. Nega kasallik uzoq vaqt sezilmaydi va qaysi tekshiruvlar uni dastlabki bosqichda aniqlashga yordam beradi?

Javob: 2-tur qandli diabet ko‘pincha asta-sekin rivojlanadi. Dastlab qondagi glyukoza miqdori ko‘tarilsa ham inson o‘zini odatdagidek his qilishi mumkin. Ba’zan kasallik profilaktik tekshiruv paytida tasodifan aniqlanadi.

Tashxis uchun och qoringa qon plazmasidagi glyukozani, glikatsiyalangan gemoglobinni (HbA1c) aniqlash va zarurat bo‘lsa, og‘iz orqali glyukozaga tolerantlik testini o‘tkazish qo‘llanadi.

ADA mezonlariga ko‘ra, HbA1c 6,5% yoki undan yuqori bo‘lishi qandli diabetga mos kelishi mumkin. Ammo yaqqol giperglikemiya belgilari bo‘lmasa, tashxis tasdiqlanishi kerak. Ayrim klinik vaziyatlarda HbA1c tashxis uchun mos emas.

Oilada diabet bo‘lgan, ortiqcha vazn, arterial gipertenziya yoki boshqa xavf omillariga ega insonlar tekshiruvdan o‘tishga alohida e’tibor qaratishi kerak.

6. Prediabet: qandli diabet rivojlanishining oldini olish mumkinmi?

Savol: Diabetes Prevention Program yirik tadqiqotida turmush tarzini faol o‘zgartirish taxminan uch yillik kuzatuv davomida 2-tur diabet rivojlanish xavfini 58% ga kamaytirgan. Prediabet nimani anglatadi va dori vositalarisiz qondagi shakar ko‘rsatkichlarini me’yorga qaytarish mumkinmi?

Javob: Prediabet — qondagi glyukoza ko‘rsatkichlari me’yordan yuqori, lekin qandli diabet tashxisi uchun belgilangan darajaga yetmagan holat. Bu 2-tur diabet xavfi oshganini bildiradi, ammo kasallik albatta rivojlanadi degani emas.

Ovqatlanishni o‘zgartirish, jismoniy faollikni oshirish va ortiqcha vaznni kamaytirish muhim o‘rin tutadi.

Diabetes Prevention Program tadqiqotida ishtirokchilar dastlabki tana vaznini taxminan 7% ga kamaytirish va haftasiga kamida 150 daqiqa jismoniy faol bo‘lishni maqsad qilgan. Natijalar bunday yondashuv diabet xavfini sezilarli pasaytirishini ko‘rsatgan.

Ba’zi hollarda shifokor dori vositalari bilan profilaktikani ham tavsiya qilishi mumkin. Eng muhimi, prediabetni muqarrar kasallik emas, balki xavf omillarini o‘z vaqtida o‘zgartirish imkoniyati sifatida qabul qilishdir.

7. Insulin rezistentligi: haqiqiy muammomi yoki ommalashgan tashxismi?

Savol: Bugun ijtimoiy tarmoqlarda “insulin rezistentligi” atamasi juda ko‘p uchraydi. Doimiy ochlik, shirinlikka ishtiyoq, qorin sohasida yog‘ to‘planishi va ozish qiyinligini shu holat bilan bog‘lashadi. Insulin rezistentligi aslida nima va hamma insulin hamda HOMA-IR tahlilini topshirishi shartmi?

Javob: Insulin rezistentligi — organizm to‘qimalarining insulin ta’siriga sezgirligi pasayishi. U abdominal semizlik, prediabet, 2-tur diabet va polikistoz tuxumdon sindromi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Biroq uni faqat tashqi ko‘rinish yoki shikoyatlarga asoslanib aniqlab bo‘lmaydi. Insulin miqdorining yuqoriligi ham o‘z-o‘zidan universal tashxis mezoni emas.

Insulin va HOMA-IR ko‘rsatkichlarini muntazam aniqlash har bir bemorga kerak emas. Ko‘p vaziyatlarda tana vazni, bel aylanasi, glyukoza, HbA1c, lipidlar va qo‘shimcha xavf omillarini baholash klinik jihatdan muhimroq.

8. Nima uchun parhezga rioya qilsa ham ayrim insonlar ozolmaydi?

Savol: JSST ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yilda 890 milliondan ortiq katta yoshli inson semizlik bilan yashagan. Nega ovqatlanishni cheklash va sport bilan shug‘ullanishga qaramay, ayrim bemorlar uchun vazn tashlash juda qiyin? Qachon ortiqcha vazn endokrinolog davolashi kerak bo‘lgan tibbiy muammoga aylanadi?

Javob: Semizlik — surunkali, ko‘p omilli kasallik. Uning rivojlanishiga genetika, ishtaha va to‘qlikning neyrogormonal boshqarilishi, ovqatlanish odatlari, uyqu, atrof-muhit va boshqa omillar ta’sir qiladi.

Vazn kamayganidan so‘ng organizm moslashishi mumkin: ochlik, to‘qlik hissi va energiya sarfi o‘zgaradi. Bu natijani saqlab qolishni qiyinlashtiradi. Shu bois bemorga shunchaki “kamroq yeng” deyish har doim yetarli emas.

Tekshiruvda tana vazni indeksi, bel aylanasi, hamroh kasalliklar va vazn oshishining ehtimoliy ikkilamchi sabablari baholanadi.

Davolash individual ovqatlanish rejasi, jismoniy faollik, xulq-atvor bo‘yicha yordam, ko‘rsatma bo‘lsa dori vositalari yoki bariatrik jarrohlikni o‘z ichiga olishi mumkin.

9. Ozdiruvchi inyeksiyalar: tibbiy yutuqmi yoki xavfli urfmi?

Savol: GLP-1 retseptori agonistlari zamonaviy endokrinologiyada eng ko‘p muhokama qilinadigan dori guruhlaridan biriga aylandi. 2025-yil dekabrda JSST semizlikni davolashda ulardan foydalanish bo‘yicha tavsiyalarni e’lon qildi. Bu preparatlar qanchalik samarali, kimlarga ko‘rsatilgan va nima uchun ularni shifokor nazoratisiz qo‘llash mumkin emas?

Javob: Bu guruhdagi preparatlar ishtaha va to‘qlik hissini boshqaruvchi mexanizmlarga ta’sir qiladi. Ularning ayrimlari 2-tur qandli diabetda ham qo‘llanadi.

Klinik tadqiqotlar to‘g‘ri tanlangan davolash sezilarli vazn kamayishi va ayrim metabolik ko‘rsatkichlar yaxshilanishiga yordam berishi mumkinligini ko‘rsatadi. Biroq ular ozishni istagan har bir inson uchun universal vosita emas.

Dori tayinlashdan oldin ko‘rsatmalar, qarshi ko‘rsatmalar, hamroh kasalliklar, nojo‘ya ta’sirlar va boshqa dorilar bilan o‘zaro ta’sir hisobga olinishi lozim.

Ko‘ngil aynishi, qayt qilish va boshqa me’da-ichak belgilaridan tashqari, tibbiy kuzatuv talab qiladigan jiddiyroq xavflar ham mavjud.

Ozish uchun dori vositalarini o‘zboshimchalik bilan qo‘llash mumkin emas. Davolash sog‘lom ovqatlanish va jismoniy faollik o‘rnini bosmasdan, kompleks dastur tarkibida olib borilishi kerak.

10. Polikistoz tuxumdon sindromi: nega ko‘p ayollar yillar davomida kasallikdan bexabar yuradi?

Savol: JSST ma’lumotlariga ko‘ra, polikistoz tuxumdon sindromi (PTOS) reproduktiv yoshdagi ayollarning 10–13 foizida uchraydi, holatlarning 70 foizigachasi esa tashxislanmay qolishi mumkin. Qaysi belgilar ayolni ogoh bo‘lishga undashi kerak va PTOS moddalar almashinuvi hamda reproduktiv salomatlikka qanday ta’sir qiladi?

Javob: PTOS keng tarqalgan endokrin buzilish bo‘lib, hayz siklining nomuntazamligi, androgenlar darajasining oshishi, husnbuzar, tuklarning ortiqcha o‘sishi va ovulyatsiya buzilishi bilan namoyon bo‘lishi mumkin. Belgilarning og‘irligi har bir ayolda turlicha.

Ayrim ayollar faqat homiladorlikni rejalashtirishda qiyinchilik paydo bo‘lganda shifokorga murojaat qiladi.

PTOS nafaqat reproduktiv muammolar, balki insulin rezistentligi va 2-tur diabet xavfining oshishi bilan ham bog‘liq.

Tashxis boshqa sabablar istisno qilingach, klinik va laborator ma’lumotlar majmui asosida qo‘yiladi. PTOS tashxisi uchun faqat ultratovush tekshiruvi yetarli emas.

Kasallik o‘z vaqtida aniqlansa, belgilarni nazorat qilish, metabolik xavflarni kamaytirish va reproduktiv salomatlikni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan davolashni tanlash mumkin.

11. Gormonal buzilishlar bepushtlikka sabab bo‘lishi mumkinmi?

Savol: JSST hisob-kitoblariga ko‘ra, dunyo bo‘ylab taxminan har olti kishidan biri hayoti davomida bepushtlik muammosiga duch keladi. Bunda endokrin kasalliklarning o‘rni qanday va ayollar hamda erkaklarda qaysi gormonal buzilishlar ko‘proq aniqlanadi?

Javob: Gormonal tizim ayollar va erkaklarning reproduktiv faoliyatini boshqarishda muhim ahamiyatga ega.

Ayollarda ovulyatsiya buzilishi PTOS, qalqonsimon bez kasalliklari, prolaktinning oshishi va boshqa endokrin holatlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Erkaklarda ayrim gormonal o‘zgarishlar spermatozoidlar ishlab chiqarilishi hamda jinsiy funksiyaga ta’sir ko‘rsatadi.

Biroq bepushtlik har doim gormonal sabab bilan bog‘liq emas. Anatomik, genetik va boshqa omillar ham rol o‘ynaydi.

Shu sababli homiladorlik yuzaga kelishida qiyinchilik bo‘lsa, ikkala sherikni kompleks tekshirish muhim. Klinik holatni hisobga olmasdan ko‘plab gormonal tahlillarni tayinlash maqsadga muvofiq emas. Tekshiruv rejasi individual tuzilishi kerak.

12. Osteoporoz: nega suyaklar mo‘rtlashadi va sinishlarning oldini qanday olish mumkin?

Savol: Menopauzadan keyin ayollarda suyak massasining kamayish xavfi ortadi. USPSTFning 2025-yilgi tavsiyalariga ko‘ra, 65 yosh va undan katta ayollarga osteoporoz skriningi tavsiya etiladi. Gormonal o‘zgarishlar suyak mustahkamligiga qanday ta’sir qiladi va kasallikni birinchi sinish yuz bermasidan oldin aniqlash mumkinmi?

Javob: Osteoporoz suyak to‘qimasining mustahkamligi pasayishi bilan kechadi va sinish xavfini oshiradi. Ayniqsa menopauzadan keyin estrogen yetishmovchiligi suyak massasining tezroq yo‘qolishiga sabab bo‘ladi.

Suyak salomatligiga yosh, irsiyat, kamharakatlik, ayrim endokrin kasalliklar va ba’zi dori vositalarini uzoq vaqt qabul qilish ham ta’sir qiladi.

Suyak mineral zichligini baholash uchun ikki energiyali rentgen absorbsiometriya — DXA qo‘llanadi. Tekshiruv yoshi va individual xavf omillariga qarab belgilanadi.

Profilaktika yetarli miqdorda kalsiy va D vitamini qabul qilish, jismoniy faollik, kuch mashqlari va yiqilishlarning oldini olishni o‘z ichiga oladi. Asosiy maqsad — jiddiy asoratlar yuz bermasidan oldin sinish xavfi yuqori bo‘lgan insonlarni aniqlash.

13. Profilaktika uchun qaysi gormonal tahlillarni haqiqatan ham topshirish kerak?

Savol: Bugun kortizol, insulin, qalqonsimon bez gormonlari, D vitamini va boshqa ko‘plab ko‘rsatkichlarni o‘z ichiga olgan “gormonal chek-ap”lar ommalashgan. Qaysi tahlillar endokrin kasalliklarni aniqlashda foydali va nima uchun “barcha gormonlarga” tekshiruvdan o‘tish har doim ham zarur emas?

Javob: Har bir inson muntazam topshirishi shart bo‘lgan yagona gormonal tahlillar ro‘yxati mavjud emas. Tekshiruv yoshi, shikoyatlari, oilaviy anamnezi, qabul qilayotgan dorilari va xavf omillariga asoslanishi kerak.

Masalan, uglevod almashinuvi buzilishlarini aniqlashda glyukoza va HbA1c qo‘llanadi. Qalqonsimon bez faoliyatidagi buzilishlardan shubhalanganda odatda avval TSH (TTG) aniqlanadi, qolgan tekshiruvlar esa ko‘rsatmaga qarab belgilanadi.

Kortizol, prolaktin, jinsiy gormonlar va boshqa ko‘rsatkichlarni tekshirish uchun aniq klinik asos bo‘lishi kerak.

Barcha sog‘lom katta yoshli insonlar ham D vitamini darajasini muntazam tekshirtirishga muhtoj emas. Xalqaro tavsiyalar tegishli ko‘rsatmalarsiz ommaviy tahlil topshirishni qo‘llab-quvvatlamaydi.

Ortiqcha tekshiruvlar tasodifiy og‘ishlar, keraksiz qo‘shimcha diagnostika va asossiz davolashga olib kelishi mumkin. Sifatli profilaktika — tahlillar sonini ko‘paytirish emas, balki haqiqiy xavf omillari va kasalliklarni o‘z vaqtida aniqlashdir.

Xulosa

Endokrin tizim kasalliklari uzoq vaqt sezilmasdan rivojlanib, moddalar almashinuvi, yurak-qon tomir tizimi, reproduktiv salomatlik va hayot sifatiga asta-sekin ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Xalqaro tibbiy statistika qandli diabet, semizlik, qalqonsimon bez kasalliklari va boshqa gormonal buzilishlar shifokorlar bilan bir qatorda bemorlarning ham jiddiy e’tiborini talab qilishini tasdiqlaydi.

Zamonaviy endokrinologiya yutuqlari ko‘plab kasalliklarni erta aniqlash, ularning kechishini nazorat qilish va asoratlar xavfini kamaytirish imkonini beradi.

Erta tashxis, ilmiy dalillarga asoslangan davolash va har bir bemorga individual yondashuv zamonaviy endokrinologik yordamning asosidir.

Doimiy charchoq, vaznning sababsiz o‘zgarishi, hayz sikli buzilishi, kuchli chanqash va ahvoldagi boshqa o‘zgarishlar shifokor maslahatini olish uchun sabab bo‘lishi mumkin.

Gormonal dorilarni o‘zboshimchalik bilan qabul qilish, asossiz tekshiruvlardan o‘tish yoki ogohlantiruvchi belgilar paydo bo‘lsa ham maslahatni kechiktirish to‘g‘ri emas.

Endokrinologga o‘z vaqtida murojaat qilish kasallikni aniqlash, salomatlik va hayot sifatini uzoq muddat saqlashga yordam beradi.

AKFA Medline klinikasida bemorlar endokrin tizimi holatini baholash, zarur tekshiruvlarni belgilash va keyingi davolash yo‘lini tanlash uchun endokrinolog maslahatini olishlari mumkin.