KO‘RISH QOBILIYATINGIZNI YO‘QOTAYOTGANINGIZNI SEZMASLIGINGIZ MUMKIN

Oftalmologiya bo‘limi mudiri, oliy toifali oftalmolog-jarroh, MD, PhD Mamatov Jamshid Furkatovich — uzoq vaqt alomatsiz kechadigan ko‘z kasalliklari, xavfli belgilar va ko‘rish qobiliyatiga qimmatga tushishi mumkin bo‘lgan xatolar haqida.

Biz ko‘zlarimiz yaxshi ko‘rayotgan bo‘lsa, ular bilan hammasi joyida deb hisoblashga odatlanganmiz. Og‘riq yo‘q, telefondagi matnni o‘qiymiz, yuzlarni taniymiz — demak, oftalmologga shoshilmasak ham bo‘ladi, deb o‘ylaymiz.

Ammo muammoning asosiy jihati ham aynan shunda.

Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, bugungi kunda dunyo bo‘ylab kamida 2,2 milliard kishi yaqin yoki uzoq masofani ko‘rishda buzilishlar bilan yashamoqda. Shu bilan birga, kamida 1 milliard holatning oldini olish yoki ko‘rish buzilishini hali ham tuzatish mumkin.

Dunyo miqyosida ko‘rish buzilishlarining asosiy sabablaridan biri — korreksiya qilinmagan refraksiya nuqsonlari, katarakta, glaukoma va diabetik retinopatiyadir. Muammo faqat kasalliklarning o‘zida emas. Ko‘pchilik ko‘rish qobiliyati sezilarli darajada yomonlashguncha oftalmolog ko‘rigini kechiktiradi. Inson yaxshi ko‘rib turgan bo‘lsa ham jiddiy ko‘z kasalligiga ega bo‘lishi mumkinmi? Nega glaukoma uzoq vaqt sezilmasligi mumkin? Telefon haqiqatan ham ko‘rishni buzadimi? Katarakta “yetilib qolishini” kutish kerakmi? Qaysi belgilar paydo bo‘lganda oftalmologga ertaga emas, aynan bugun murojaat qilish kerak?

Bu savollar haqida oftalmolog shifokor Mamatov Jamshid Furkatovich bilan suhbatlashdik.

— Jamshid Furkatovich, inson yaxshi ko‘rib turgan bo‘lsa ham, ko‘rish qobiliyatiga asta-sekin xavf tug‘dirayotgan kasallik bo‘lishi mumkinmi?

Ha, albatta. Va asosiy xavf ham shunda. Ko‘rish o‘tkirligini, ya’ni mayda detallarni markazda ajratish qobiliyatini ko‘plab kasalliklar uzoq vaqt davomida buzmaydi.

Avval periferik ko‘rish, kontrastni ajratish qobiliyati yoki to‘r parda tomirlarida o‘zgarishlar yuzaga kelishi mumkin. Miya esa tasvirni “to‘ldirib” boradi, ikkinchi ko‘z esa birinchi ko‘zdagi nuqsonni qisman kompensatsiya qiladi.

• Glaukoma — dastlab periferik ko‘rish sohasi torayadi.
• Diabetik va gipertenziv retinopatiya — to‘r parda tomirlaridagi o‘zgarishlar og‘riqsiz kechadi.
• Boshlang‘ich katarakta va yoshga bog‘liq makulyar degeneratsiya — inson asta-sekin yuz berayotgan o‘zgarishlarga moslashib ketadi.

Epidemiologik tadqiqotlarga ko‘ra, glaukoma bilan yashayotgan insonlarning taxminan yarmi o‘z tashxisidan bexabar. Oftalmologga murojaat qilish imkoniyati cheklangan hududlarda bu ko‘rsatkich 90 foizgacha yetishi mumkin.

— Glaukoma nima? Nega u yillar davomida deyarli sezilmasdan rivojlanishi mumkin? Ushbu kasallik tufayli yo‘qotilgan ko‘rishni qaytarish mumkinmi?

Glaukoma — ko‘ruv nervining surunkali kasalligi bo‘lib, bunda nerv tolalari asta-sekin nobud bo‘ladi va ko‘rish maydoni torayadi. Boshqarilishi mumkin bo‘lgan asosiy xavf omillaridan biri — ko‘z ichki bosimining (KIB) yuqoriligidir.

Nega u sezilmaydi? Og‘riq bo‘lmasligi mumkin, ko‘rishning yo‘qolishi periferiyadan boshlanadi, markaziy ko‘rish esa kasallikning kech bosqichlarigacha saqlanib qoladi. Bundan tashqari, miya va ikkinchi ko‘z mavjud nuqsonlarni qisman yashiradi. Shikoyatlar paydo bo‘lgan paytga kelib, ko‘rish maydonining sezilarli qismi allaqachon yo‘qolgan bo‘lishi mumkin.

Yo‘qotilgan ko‘rishni qaytarib bo‘lmaydi, chunki ko‘ruv nervi tolalari qayta tiklanmaydi. Davolash — tomchilar, lazer yoki jarrohlik amaliyoti — bir maqsadga qaratilgan: kasallikning rivojlanishini to‘xtatish yoki sekinlashtirish.

Klinik tadqiqotlarda KIBni har 1 mm simob ustuniga pasaytirish kasallik rivojlanish xavfini taxminan 10 foizga kamaytirishi ko‘rsatilgan. Shuning uchun erta tashxis juda muhim.

Xavf guruhi: 40 yoshdan keyingi yosh, ota-ona, aka-uka yoki opa-singillarda glaukoma bo‘lishi, miopiya, diabet, gormonal preparatlarni uzoq muddat qabul qilish. Glaukoma bilan kasallangan bemorning yaqin qarindoshlari albatta tekshiruvdan o‘tishi kerak.

— Ko‘z ichki bosimi normal bo‘lsa, odamda glaukoma yo‘qligiga ishonch hosil qilish mumkinmi?

Yo‘q. “Normal bosimli glaukoma” deb ataladigan turi mavjud. Osiyo populyatsiyalarida — Yaponiya, Koreya va Xitoyda — u ochiq burchakli glaukomaning sezilarli qismini tashkil qiladi.

Bundan tashqari, ko‘z ichki bosimi sutka davomida o‘zgarib turadi, shox pardaning qalinligi esa o‘lchov natijasiga ta’sir qilishi mumkin. Tashxis kompleks baholash asosida qo‘yiladi: ko‘ruv nervi diski tekshiruvi, OKT (optik kogerent tomografiya), perimetriya (ko‘rish maydonlarini tekshirish), gonioskopiya, paximetriya va dinamik kuzatuv. Aksincha, ko‘z ichki bosimi yuqori bo‘lib, ko‘ruv nervi shikastlanmagan holat ham uchraydi. Bu oftalmogipertenziya deb ataladi. Bunday bemorlar kuzatuvga olinadi, ammo har doim ham davolash talab qilinmaydi.

— Agar inson ertalab uyg‘onib, bir ko‘zida ko‘rish qobiliyati birdan yomonlashganini sezsa, bir necha kun kutish mumkinmi?

Yo‘q. Shu kunning o‘zida, imkon qadar bir necha soat ichida shifokorga murojaat qilish kerak. To‘satdan ko‘rishning pasayishi — aksini isbotlamaguncha, shoshilinch holat hisoblanadi.

• To‘r parda arteriyasining tiqilib qolishi — “ko‘z insulti”. To‘r parda qon oqimisiz atigi bir necha soat chidashi mumkin. Amerika yurak assotsiatsiyasi bunday bemorni insult holatidagi kabi boshqarishni tavsiya qiladi.
• To‘r parda venasi trombozi, to‘r parda ajralishi, shishasimon tanaga qon quyilishi, o‘tkir glaukoma xuruji, ko‘ruv nervi nevriti va ishemiyasi ham to‘satdan ko‘rish pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin.
• 50 yoshdan oshgan insonda bosh og‘rig‘i va chaynash paytida og‘riq bo‘lsa, gigant hujayrali arteritdan shubhalanish kerak. Shoshilinch gormonal davolashsiz ikkinchi ko‘zni ham yo‘qotish xavfi mavjud.

O‘zbilarmonlik bilan hech qanday tomchi tomizmaslik va “o‘zi o‘tib ketadi” deb kutmaslik kerak. To‘satdan ko‘rishning yo‘qolishi yurak-qon tomir tizimidagi jiddiy hodisa, jumladan TIA yoki insult belgisi ham bo‘lishi mumkin.

— Ko‘z oldida to‘satdan chaqnashlar, “yashinlar”, ko‘plab qora nuqtalar yoki yon tomondan qorong‘i parda paydo bo‘lishi qanchalik xavfli?

Juda xavfli. Bular to‘r parda yirtilishi yoki ajralishining belgisi bo‘lishi mumkin. 24 soat ichida ko‘z shifokori ko‘rigidan o‘tish kerak.

Yosh o‘tishi bilan, ayniqsa miopiyada, shishasimon tana to‘r pardadan ajralishi mumkin. U to‘r pardani tortib, “chaqnashlar”ni keltirib chiqaradi. Qon yoki pigment esa ko‘z oldida ko‘plab qora nuqtalar paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. “Parda” hissi esa to‘r parda ajralayotganidan darak berishi mumkin. Klinik tavsiyalarga ko‘ra, o‘tkir orqa shishasimon tana ajralishi kuzatilgan bemorlarning 10–15 foizida to‘r parda yirtilishi aniqlanadi. Yirtiq lazer yordamida ambulator sharoitda bir necha daqiqada yopilishi va shu orqali to‘r parda ajralishining oldini olish mumkin. To‘r parda ajralishi esa jarrohlik amaliyotini talab qiladi. Davolash qanchalik erta amalga oshirilsa va to‘r pardaning markaziy qismi zararlanmagan bo‘lsa, natija shunchalik yaxshi bo‘ladi.

— Ko‘z oldidagi odatiy “qora nuqtalar” qachon zararsiz, qachon esa jiddiy muammo belgisi bo‘lishi mumkin?

Nisbatan zararsiz holat: ular uzoq vaqtdan beri mavjud, o‘zgarmaydi, kam sonli, chaqnashlar yoki soyalar yo‘q va ko‘rish pasaymagan.

Xavotirli belgilar: to‘satdan paydo bo‘lishi, sonining keskin ko‘payishi, “qora yomg‘ir” yoki “qurum”ga o‘xshash ko‘rinish, chaqnashlar, soya yoki “parda”, ko‘rishning pasayishi, jarohat yoki operatsiyadan keyin paydo bo‘lishi, shuningdek diabet bilan kasallangan bemorda kuzatilishi. Har qanday **yangi paydo bo‘lgan “mushkalar”**da qorachiqni kengaytirib, ko‘z tubini tekshirtirish kerak. Yirtiq aniqlanmasa ham, bir necha haftadan so‘ng qayta ko‘rik tavsiya etiladi, chunki yirtiq keyinroq paydo bo‘lishi mumkin.

— Telefon va kompyuter haqiqatan ham ko‘rishni buzadimi?

Muammo ekranning o‘zida emas, undan foydalanish davomiyligi va masofasida. Ekranlar kattalarda to‘r parda kasalliklarini keltirib chiqarmaydi. Ammo yaqindan ishlaganda odam kamroq ko‘z qisadi va natijada raqamli ko‘z zo‘riqishi paydo bo‘lishi mumkin: quruqlik, achishish, charchoq va bosh og‘rig‘i. Ekranlardan chiqadigan ko‘k yorug‘likning to‘r pardaga zararli ekanini tasdiqlovchi ishonchli dalillar mavjud emas. 2023-yilgi Cochrane sharhi ko‘k yorug‘lik filtrli ko‘zoynaklarning ko‘z charchog‘ini kamaytirishda aniq foydasini ko‘rsatmagan.

• Monitorni taxminan qo‘l uzunligidagi masofada joylashtiring.
• Telefonni ko‘zdan kamida 30–40 sm uzoqlikda tuting.
• Har 20 daqiqada qisqa tanaffus qilib, uzoqqa qarang.
• Ko‘zni ongli ravishda tez-tez pirpirating.
• Quruqlikda konservantsiz namlovchi tomchilardan foydalanish mumkin.
• 
  

— Smartfon va planshetdan ko‘p foydalanish bolalarda miopiya xavfini oshiradimi?

Ha, bunday bog‘liqlik mavjud. Ko‘chada o‘tkaziladigan vaqt esa asosiy himoya omillaridan biridir. Miopiya tez sur’atlarda tarqalmoqda va prognozlarga ko‘ra, 2050-yilga kelib dunyo aholisining qariyb yarmi miopiyaga ega bo‘lishi mumkin.

Uzoq vaqt davomida yaqindan ishlash, jumladan smartfondan foydalanish, miopiya rivojlanish xavfining oshishi bilan bog‘liq. Himoya omillari — kunduzgi yorug‘lik va uzoqqa qarash. Maktab yoshidagi bolalar ishtirokidagi randomizatsiyalangan tadqiqotlarda ko‘chada qo‘shimcha vaqt o‘tkazish yangi miopiya holatlari sonini kamaytirgani ko‘rsatilgan. Xalqaro Miopiya instituti kuniga taxminan 2 soat ochiq havoda bo‘lishni tavsiya qiladi. Bunda quyoshdan himoyalanish — bosh kiyim va UV-filtrli ko‘zoynaklardan foydalanish ham muhim. JSST tavsiyalariga ko‘ra, 2 yoshgacha bo‘lgan bolalarga ekran tavsiya etilmaydi, 2–4 yoshda esa kuniga 1 soatdan oshirmaslik kerak.

Agar miopiya allaqachon mavjud bo‘lsa, uning rivojlanishini sekinlashtirish uchun past dozali atropin, ortokeratologiya, maxsus ko‘zoynaklar va miopiyani nazorat qiluvchi yumshoq kontakt linzalari qo‘llanishi mumkin. Bularni shifokor tanlaydi.

— Bola ko‘zlarini qisib qaray boshlasa, televizorga yaqinroq o‘tirsa yoki telefonni yuziga juda yaqin olib kelsa, ota-onalar qanchalik jiddiy munosabatda bo‘lishi kerak?

Jiddiy munosabatda bo‘lish kerak. Yaqin haftalar ichida oftalmolog ko‘rigidan o‘tkazish lozim. Bolalar ko‘pincha shikoyat qilmaydi, chunki boshqalar qanday ko‘rishini bilmaydi. Sabablar orasida miopiya, gipermetropiya, astigmatizm, g‘ilaylik va ambliopiya (“dangasa ko‘z”) bo‘lishi mumkin. Bolalarda ko‘zoynak tanlashda qorachiqni kengaytiruvchi siklopegik tekshiruv o‘tkazish kerak, aks holda natija noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin.

Ambliopiyani davolash eng samarali tarzda 7–8 yoshgacha amalga oshiriladi, undan keyin samaradorlik pasayadi.

— Ko‘zoynakni doimiy taqish ko‘zlarni unga “o‘rgatib qo‘yadi” va ko‘rishni yanada yomonlashtiradimi?

Yo‘q. Bu afsona. Ko‘zoynak ko‘zlarni zaiflashtirmaydi. Miopiya ko‘z olmasining uzunligi o‘sishi bilan bog‘liq bo‘lib, bu jarayon ko‘zoynak taqishga bog‘liq emas. Ko‘zoynaksiz ko‘rish avvalgidan yomonroqdek tuyulishi ko‘pincha insonning tiniq tasvirga o‘rganib qolishi bilan izohlanadi. Ko‘rishni yetarli darajada korreksiya qilmaslik miopiya rivojlanishini sekinlashtirmaydi. Bolalarda esa ko‘zoynak ko‘rish tizimining normal rivojlanishi uchun zarur — aks holda ambliopiya rivojlanishi mumkin.

— Ko‘z gimnastikasi yordamida miopiyani kamaytirish yoki “minus”dan xalos bo‘lish mumkinmi?

Yo‘q, bu ham afsona. Ko‘z gimnastikasi ko‘z olmasining anatomik uzunligini o‘zgartirmaydi va miopiyani yo‘qotmaydi. Miopiyani to‘g‘ri korreksiya qilish va uning rivojlanishini nazorat qilish uchun oftalmolog tavsiyalariga amal qilish kerak.

— Vitaminlar, lutein, chernika yoki turli biologik faol qo‘shimchalar ko‘rishni yaxshilaydimi?

Ko‘pchilik bunday va’dalarni bo‘rttirib yuboradi. Hech qanday biologik faol qo‘shimcha ko‘rishni tiklamaydi va ko‘zoynak o‘rnini bosa olmaydi.

• Isbotlangan samaraga ega formulalardan biri — AREDS2. U oraliq bosqichdagi makulyar degeneratsiyaning og‘ir shaklga o‘tishini taxminan 25 foizga sekinlashtirishi mumkin. Bu faqat tegishli tashxisi mavjud bemorlarga taalluqli va shifokor tomonidan tavsiya etiladi.
• Sog‘lom odamlarda qo‘shimchalar makulyar degeneratsiya yoki kataraktaning oldini olishi isbotlanmagan.
• Chernika ko‘rishni yaxshilashini tasdiqlovchi yetarli dalillar yo‘q.
• Omega-3 katta DREAM tadqiqotida quruq ko‘z sindromini davolashda samarali bo‘lmagan.

Haqiqatan foydali bo‘lgan choralar: chekishdan voz kechish, qon bosimi va qand miqdorini nazorat qilish, UV-himoya, sabzavotlar — ayniqsa yashil bargli sabzavotlar va baliq iste’moli.

— Dorixonadan “ko‘z qizarishiga qarshi” tomchilarni mustaqil sotib olib, muntazam ishlatish xavfsizmi?

Yo‘q, xavfsiz emas.

Bunday tomchilarning ko‘pchiligi tomirlarni toraytiruvchi moddalarni o‘z ichiga oladi. Ular vaqtincha ta’sir qiladi, ammo muntazam qo‘llanganda “rebound” qizarish, ya’ni qaytuvchi qizarish va o‘rganib qolish holatini keltirib chiqarishi mumkin. Ayrim moyil bemorlarda ular yopiq burchakli glaukoma xurujini ham qo‘zg‘atishi mumkin. Eng katta muammo shundaki, tomchilar qizarishning asl sababini niqoblaydi: allergiya, quruq ko‘z, yallig‘lanish, keratit yoki glaukoma.

Og‘riq, yorug‘likdan qo‘rqish yoki ko‘rish pasayishi bilan kechadigan qizil ko‘z shifokor ko‘rigini talab qiladi. Gormonal tomchilarni, masalan, deksametazonni ham shifokorsiz ishlatish xavfli: ular glaukoma, katarakta va gerpetik keratitning og‘irlashishiga olib kelishi mumkin.

— Ko‘zlarda doimiy quruqlik, achishish va “qum bor”dek his qilish faqat sun’iy ko‘z yoshini qo‘llash bilan hal bo‘ladimi?

Yengil holatlarda yordam berishi mumkin, ammo simptomlar doimiy bo‘lsa, sababini aniqlash kerak.

Quruq ko‘z kasalligi ko‘p omilli holatdir. Uning ortida meybomiy bezlar disfunksiyasi, blefarit, allergiya, Sjögren sindromi va boshqa tizimli kasalliklar, ayrim dori vositalarining nojo‘ya ta’siri, kontakt linzalar bilan bog‘liq muammolar yoki qovoqlarning to‘liq yopilmasligi bo‘lishi mumkin. Davolash asoslari: konservantsiz namlovchi tomchilar, qovoqlar gigiyenasi, iliq kompresslar va muhit omillarini nazorat qilish — konditsioner, quruq havo, chang va ekranlardan foydalanish.

Agar simptomlar 2 haftadan ortiq davom etsa yoki og‘riq, yorug‘likdan qo‘rqish, ko‘rishning pasayishi kuzatilsa, shifokorga murojaat qilish kerak.

— Kontakt linzalarda ba’zan uxlab qolish yoki ularni tavsiya etilgan muddatdan uzoqroq taqish qanchalik xavfli?

Xavfli. Hatto “ba’zan” bo‘lsa ham.

Kontakt linzalarda uxlash mikrobiologik keratit xavfini bir necha barobar oshiradi. Shox parda kislorod yetishmovchiligiga duch keladi va mikroorganizmlarning kirib borishi osonlashadi. Shox parda yarasi xiralashish, doimiy ko‘rish pasayishi va hatto transplantatsiyaga olib kelishi mumkin.

• Linzalarni belgilangan muddatda almashtiring.
• Linza konteynerini har 3 oyda almashtiring.
• Eng xavfsiz variantlardan biri — bir kunlik linzalar.
• Linzalarni suvda yuvmang va suvda saqlamang.
• Linzalarda suzmang va dush qabul qilmang.
• Qizarish, og‘riq yoki yorug‘likdan qo‘rqish paydo bo‘lsa, linzani darhol yeching va shu kunning o‘zida shifokorga murojaat qiling.

— Kataraktada uning “yetilib qolishini” kutish kerakmi?

Bu yondashuv eskirgan.

Ilgari operatsiya ancha travmatik bo‘lgani uchun kataraktaning “yetilishi” kutilgan. Hozirgi zamonaviy fakoemulsifikatsiya va ko‘z ichki linzasini implantatsiya qilish — odatda mahalliy og‘riqsizlantirish ostida 15–20 daqiqa davom etadigan kam travmatik operatsiyadir. Operatsiya uchun asosiy ko‘rsatma — ko‘rishning hayot sifatiga xalaqit beradigan darajada pasayishi: ishlash, o‘qish, avtomobil boshqarish yoki xavfsiz yurishga ta’sir qilishi.

Kataraktaning “yetilishi”ni kutish shart emas.

— Katarakta operatsiyasini juda uzoq vaqtga kechiktirish keyingi davolashni qiyinlashtirishi mumkinmi?

Ha. O‘ta yetilgan katarakta zichroq bo‘ladi, uni olib tashlash qiyinlashadi, asoratlar va shox parda shikastlanishi xavfi ortadi.

Bundan tashqari:

• shishgan yoki parchalanayotgan gavhar sababli ikkilamchi glaukoma va yallig‘lanish rivojlanishi mumkin;
• xiralashgan gavhar to‘r pardani ko‘rish va davolashni qiyinlashtiradi, ayniqsa diabetda;
• yomon ko‘rish keksa odamlarda yiqilish va suyak sinishi xavfini oshiradi.

Afsuski, ba’zi bemorlar juda zich katarakta bilan murojaat qilishadi. Bunday holatda operatsiya ham murakkabroq, tiklanish ham uzoqroq bo‘ladi.

— Lazer yordamida ko‘rishni korreksiya qilish bugungi kunda deyarli hammaga mos keladimi?

Yo‘q, hamma uchun mos emas. Qaror to‘liq oftalmologik tekshiruvdan, jumladan shox parda topografiyasi va tomografiyasidan keyin qabul qilinadi.

Asosiy qarshi ko‘rsatmalar va cheklovlar:

• 18 yoshgacha bo‘lish, odatda 21 yoshgacha va refraksiyaning so‘nggi bir yil davomida barqaror bo‘lmasligi;
• shox pardaning yupqaligi, keratokonus yoki unga shubha;
• og‘ir quruq ko‘z sindromi;
• ko‘z yallig‘lanishlari;
• glaukoma;
• yaqqol katarakta;
• nazorat qilinmaydigan diabet va autoimmun kasalliklar;
• homiladorlik va emizish davri;
• juda yuqori darajadagi miopiya.

Lazer korreksiyasi yoshga bog‘liq presbiopiyani bekor qilmaydi. 40–45 yoshdan keyin o‘qish uchun ko‘zoynak zarur bo‘lishi mumkin.

— Oftalmolog oddiy tekshiruv vaqtida qandli diabet, arterial gipertoniya yoki boshqa tizimli kasalliklarning belgilarini ko‘rishi mumkinmi?

Ha. To‘r parda — qon tomirlari va nerv to‘qimasini jarrohlik aralashuvisiz bevosita ko‘rish mumkin bo‘lgan yagona joylardan biridir.

• Diabet: mikroanevrizmalar, qon quyilishlar va ekssudatlar.
• Arterial gipertoniya: arteriolalarning torayishi, qon quyilishlar, og‘ir holatlarda ko‘ruv nervi diskining shishi.
• Boshqa holatlar: uyqu arteriyalari stenozi, bosh ichi bosimining oshishi, autoimmun va infeksion uveitlar, ko‘ruv nervi nevriti, qalqonsimon bez kasalliklari va lipid almashinuvi buzilishlari.

— Qaysi belgilar haqiqiy “qizil bayroq” hisoblanadi?

Qisqacha: ko‘rishdagi har qanday to‘satdan o‘zgarish, ko‘zdagi og‘riq yoki jarohat — shoshilinch murojaat qilish uchun sabab.

Shu kunning o‘zida / tez yordam:

• ko‘rishning to‘satdan yo‘qolishi yoki keskin pasayishi;
• chaqnashlar, ko‘plab “mushkalar”, ko‘rish maydonida soya yoki “parda”;
• ko‘zdagi kuchli og‘riq, qizarish, ko‘ngil aynishi, bosh og‘rig‘i va chiroqlar atrofida rangli halqalar;
• kimyoviy kuyish — avval 15–20 daqiqa suv bilan yuvish, keyin klinikaga murojaat qilish;
• ko‘z jarohati yoki yara;
• kontakt linza taqadigan odamda qizil, og‘riqli va yorug‘likka sezgir ko‘z;
• to‘satdan ikki ko‘rish, qovoq tushishi yoki qorachiqlarning turlicha bo‘lishi;
• bolada oq qorachiq yoki to‘satdan paydo bo‘lgan g‘ilaylik.

Yaqin 1–3 kun ichida:

• to‘g‘ri chiziqlarning qiyshayib ko‘rinishi yoki markaziy ko‘rishda dog‘;
• uzoq yoki yaqinni ko‘rishning pasayishi;
• tunda avtomobil boshqarishda qiyinchilik;
• 2 haftadan ortiq davom etuvchi quruqlik, achishish yoki ko‘z yoshlanishi;
• asta-sekin kuchayib borayotgan “parda”;
• bolada tez-tez ko‘z qisish, o‘qishda bosh og‘rig‘i yoki buyumlarni yuziga yaqin olib kelish;
• diabet bilan kasallangan odamda har qanday yangi ko‘z shikoyati.

— Siz ko‘rishni avvalroq murojaat qilish orqali saqlab qolish mumkin bo‘lgan holatlarga tez-tez duch kelasizmi?

Afsuski, ha. Bu qaytarib bo‘lmaydigan ko‘rish yo‘qotilishining eng ko‘p uchraydigan sabablaridan biridir.

Odatdagi misollar:

• “naychasimon ko‘rish” bosqichida aniqlangan glaukoma;
• “parda o‘zi yo‘qolib ketadi” deb haftalab kutgan bemordagi to‘r parda ajralishi;
• ko‘z tubini hech qachon tekshirtirmagan diabetli bemorda proliferativ diabetik retinopatiya;
• kech murojaat qilingan nam makulyar degeneratsiya;
• kontakt linza taqish va o‘zbilarmoncha davolash fonidagi shox parda yaralari;
• 8–9 yoshdan keyin aniqlangan ambliopiya.

JSSTning 2019-yildagi Butunjahon ko‘rish hisoboti ma’lumotlariga ko‘ra, kamida 1 milliard odamda ko‘rish buzilishining oldini olish yoki uni tuzatish mumkin edi.

— Inson yaxshi ko‘rsa, hech qanday og‘riq bo‘lmasa va ilgari oftalmologga bormagan bo‘lsa, nega profilaktik tekshiruvdan o‘tishi kerak?

Kasallikni ko‘rish qobiliyatini hali saqlab qolish mumkin bo‘lgan paytda aniqlash uchun.

Glaukoma, diabetik retinopatiya va makulyar degeneratsiya kabi ko‘rishga xavf tug‘diruvchi ko‘plab kasalliklar dastlab hech qanday alomatsiz kechadi.

Oddiy oftalmologik tekshiruv odatda 20–30 daqiqa davom etadi: ko‘rish o‘tkirligi, ko‘z ichki bosimi, ko‘z tubi tekshiriladi va zarur bo‘lsa OKT amalga oshiriladi.

Taxminiy tekshiruv jadvali:

• sog‘lom kattalar — 40 yoshda bazaviy tekshiruv; 54 yoshgacha har 2–4 yilda, 55–64 yoshda har 1–3 yilda, 65 yoshdan keyin har 1–2 yilda;
• diabet, gipertoniya, oilaviy glaukoma tarixi, yuqori darajadagi miopiya, kontakt linza taqish, uzoq muddat gormonal preparatlar qabul qilish, autoimmun kasalliklar yoki ko‘z jarohatlari bo‘lsa — ertaroq va tez-tez;
• bolalar — 3–5 yoshda, maktabga chiqishdan oldin va keyin har 1–2 yilda; miopiya mavjud bo‘lsa, har 6 oyda.

Yomonlashishini kutmang

Oftalmologiyadagi eng muhim xulosalardan biri paradoksal eshitiladi: bugun yaxshi ko‘rish ko‘zlar to‘liq sog‘lom degani emas. Ayrim kasalliklar asta-sekin rivojlanadi va inson ulardagi o‘zgarishlarga shunchaki moslashib boradi. Boshqa kasalliklar esa uzoq vaqt davomida og‘riq yoki sezilarli noqulaylik tug‘dirmaydi. Ayrim holatlarda esa shifokorga o‘z vaqtida murojaat qilish ko‘rish qobiliyatini saqlab qolish imkoniyatini bevosita belgilaydi. Shuning uchun profilaktik tekshiruvdan inson ko‘rishi yomonlashgandan keyin emas, muammoni undan oldin aniqlash uchun o‘tishi muhim.

Ko‘rish qobiliyatini biz odatda uning yo‘qolishini boshlamaguncha qadriga yetmaymiz.