«45 yillik faoliyatim davomida bir haqiqatni angladim: eng muhimi — o‘z organizmingizni vaqtida tinglay bilish»
Gastroenterolog Mamurova Sanoat Maksudaliyevna — bemorlar, og‘riqqa chidashga odatlanish va nima uchun salomatlikka g‘amxo‘rlik, avvalo, o‘zimizga e’tibor berishdan boshlanishi haqida.Tibbiyot sohasidagi 45 yillik faoliyatim davomida bir oddiy haqiqatga amin bo‘ldim: insonlar ko‘pincha hamma narsaga vaqt topadilar, faqat o‘z salomatliklariga emas.
Biz ishga shoshilamiz, oilamizga g‘amxo‘rlik qilamiz, kundalik tashvishlar bilan band bo‘lamiz. Ba’zan nonushta qilishga ulgurmaymiz, tushlikni shoshilib qilamiz, kechki ovqatni esa juda kech yeymiz. Ovqatdan keyin og‘irlik hissi, jig‘ildon qaynashi yoki qorin sohasida noqulaylik paydo bo‘lsa, o‘zimizni: «Balki biror noto‘g‘ri ovqat yegandirman. O‘tib ketadi», — deb ovutamiz.
Darhaqiqat, ba’zan bunday noqulayliklar o‘z-o‘zidan yo‘qoladi. Ammo ayrim hollarda odatiy tuyulgan belgilar ortida e’tibor talab qiladigan kasalliklar yashiringan bo‘lishi mumkin.
Kasbiy faoliyatim davomida turli xarakter, taqdir va hayotiy hikoyalarga ega insonlarni uchrataman. Har safar bir narsani anglayman: qarshimda shunchaki muayyan tashxisga ega bemor emas, balki nafaqat jismoniy, balki ruhiy jihatdan ham yordamga muhtoj inson turibdi.
«Doktor, men buni jiddiy narsa deb o‘ylamagandim…»
Bu jumla, ehtimol, ko‘p yillik tajribaga ega har bir shifokorga yaxshi tanish. Oddiy bir vaziyatni tasavvur qiling. Inson uzoq vaqt davomida ovqatdan keyin noqulaylik sezadi. Dastlab bunga e’tibor bermaydi. Keyinchalik mustaqil ravishda ovqatlanish tartibini o‘zgartiradi, o‘ziga tanish dori vositalarini qabul qiladi yoki yaqinlarining maslahatlariga amal qiladi. Bir muddat o‘zini yaxshiroq his qiladi. Ammo belgilar yana qaytadi.
Shundagina u mutaxassisga murojaat qilishga qaror qiladi.
Bunday holatlar gastroenterologlarga yaxshi tanish. Noqulayliklarning sabablari turlicha bo‘lishi mumkin — funksional buzilishlardan tortib, tekshiruv va davolanishni talab qiladigan kasalliklargacha.
Shuning uchun men bemorlarimga doimo bir narsani tushuntirishga harakat qilaman: o‘zingizga mustaqil ravishda tashxis qo‘ymang.
Qorindagi har qanday og‘riq gastritni anglatmaydi. Jig‘ildon qaynashi har doim ham faqat ovqatlanish bilan bog‘liq emas. Kuchli og‘riqning yo‘qligi esa organizmda hech qanday muammo yo‘qligini bildirmaydi.
Men uchun bemor o‘z organizmida nimalar sodir bo‘layotganini, nima sababdan tekshiruv zarurligini va muayyan davolash usuli nima maqsadda buyurilganini tushunishi muhim.
Zero, yaxshi natija shifokor va bemor o‘rtasidagi o‘zaro ishonchdan boshlanadi.
Organizmimiz bizni ogohlantira oladi. Muhimi — uni tinglashni o‘rganish
Ovqat hazm qilish tizimi murakkab mexanizm bo‘lib, undagi har bir a’zo o‘z vazifasini bajaradi. Oshqozon, ichaklar, jigar, o‘t pufagi va oshqozon osti bezi bir-biri bilan chambarchas bog‘liq.
Ularning faoliyatiga ovqatlanish xususiyatlari, turmush tarzi, qabul qilinayotgan dori vositalari, ruhiy holat va boshqa ko‘plab omillar ta’sir qilishi mumkin.
Ko‘p yillik amaliyotim davomida bemorlarga hatto eng oddiy tibbiy tushunchalarni ham tushunarli tarzda izohlash qanchalik muhim ekaniga amin bo‘ldim.
Masalan, tez-tez takrorlanadigan jig‘ildon qaynashi har doim ham to‘yib ovqatlanishning zararsiz oqibati emas. Qorindagi takroriy og‘riqlar, ich kelishining buzilishi, sababsiz vazn yo‘qotish yoki ovqatdan keyingi uzoq davom etadigan noqulaylik — shifokorga murojaat qilib, sababini aniqlash uchun yetarli asosdir.
Yutishning qiyinlashishi, najasda qon paydo bo‘lishi, davomli qusish va boshqa xavotirli belgilar alohida e’tibor talab qiladi. To‘satdan boshlangan kuchli qorin og‘rig‘i, qon qusish yoki najasning qora, qatrondek tus olishi esa shoshilinch tibbiy yordamni talab qiladi.
Shu bilan birga, men inson organizmidagi har bir sezgidan qo‘rqib yashashi kerak, degan fikr tarafdori emasman.Shifokor sifatidagi vazifam — bemorni qo‘rqitish emas, balki qaysi vaziyatda kundalik odatlarni o‘zgartirish yetarli bo‘lishi mumkinligini, qaysi holatda esa tibbiy yordam zarurligini tushunishga ko‘maklashishdir.
Organizm sizga minnatdor bo‘ladigan besh oddiy odat
Ko‘pchilik ovqat hazm qilish tizimiga g‘amxo‘rlik qilish qat’iy parhezlar, ko‘plab cheklovlar va sevimli taomlardan voz kechish bilan bog‘liq deb hisoblaydi.
Ammo sog‘lom odatlarni shakllantirish har doim ham keskin o‘zgarishlarni talab qilmaydi.
Birinchidan — muntazam ovqatlanishga harakat qiling. Hamma uchun birdek mos keladigan yagona ideal ovqatlanish tartibi mavjud emas. Biroq ovqatlanishni tez-tez o‘tkazib yuborish va undan keyin me’yoridan ortiq ovqat yeyish noqulayliklarga sabab bo‘lishi mumkin. Muhimi, organizmingiz ehtiyojlariga mos tartibni topishdir.
Ikkinchidan — nafaqat nima yeyayotganingizga, balki qanday ovqatlanayotganingizga ham e’tibor bering. Shoshilmasdan ovqatlanish, me’yoriy porsiyalar va ortiqcha ovqat yeyish odatidan voz kechish noxush belgilarni kamaytirishga yordam berishi mumkin.
Uchinchidan — o‘zboshimchalik bilan davolanmang. Hatto jig‘ildon qaynashi yoki qorin og‘rig‘iga qarshi tanish dori vositalari ham kasallik sababini aniqlamasdan, alomatlarni doimiy ravishda bostirish usuliga aylanmasligi kerak.
To‘rtinchidan — takrorlanadigan belgilarni e’tiborsiz qoldirmang. Agar noqulaylik qayta-qayta paydo bo‘lsa, kundalik hayotingizga xalaqit bersa yoki boshqa o‘zgarishlar bilan kechsa, shifokor bilan maslahatlashish lozim.
Beshinchidan — ovqat hazm qilish tizimi salomatligi umumiy turmush tarzi bilan bog‘liqligini unutmang. Yetarli uyqu, jismoniy faollik, muvozanatli ovqatlanish va stressni boshqarish umumiy salomatlik uchun muhim ahamiyatga ega.
Eng asosiysi, faqat tanishlaringizga yordam bergani uchun qat’iy parhezlarga amal qilishga shoshilmang. Har bir organizm o‘ziga xos, muayyan kasalliklarda esa davolovchi ovqatlanish tashxisni hisobga olgan holda tanlanishi kerak.
Tibbiyotdagi 45 yil: bemorlar menga nimalarni o‘rgatdi?
Yillar o‘tishi bilan shifokorlik kasbi faqat bilim, tashxis qo‘yish va dori vositalarini buyurishdan ancha keng tushuncha ekanini chuqurroq anglaysiz.
Har bir murojaat ortida o‘ziga xos hayotiy hikoya bor.
Kimdir jiddiy tashxisdan qo‘rqib, xavotir bilan keladi. Kimdir ishlash va dam olishga xalaqit berayotgan alomatlardan charchagan bo‘ladi. Yana kimdir uzoq vaqtdan beri nima sababdan o‘zini yomon his qilayotganini tushunishni istaydi.
Ularning har biri e’tiborga muhtoj.
Menimcha, har bir bemor o‘z shikoyatlarini xotirjam aytib berish, savollariga javob olish va tushunarli izohlarni eshitish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak.
Ba’zan inson uchun kasallik nomini bilishning o‘zi yetarli emas. U bu holat bilan qanday yashashni, qaysi odatlarini o‘zgartirish kerakligini va nimalar haqiqatan ham o‘zini yaxshiroq his qilishiga yordam berishini tushunishni xohlaydi.
Tibbiyot doimo rivojlanib bormoqda. Yangi diagnostika imkoniyatlari paydo bo‘lmoqda, davolash usullari takomillashmoqda, klinik tavsiyalar yangilanmoqda.
Ammo o‘zgarmaydigan bir qadriyat bor — bu insoniy ishonch.
45 yillik kasbiy faoliyatimdan keyin ham bir fikrga qat’iy ishonaman: shifokor nafaqat bilim va tajribaga ega bo‘lishi, balki tinglashni ham bilishi kerak.
O‘zingizga g‘amxo‘rlik qilishni ortga surmang
Biz yaqinlarimizga tez-tez: «O‘zingni asra», «Ko‘p charchama», «Albatta, shifokorga bor», — deymiz.
Ammo bu so‘zlarni o‘zimizga qanchalik tez-tez aytamiz?
Salomatlikka g‘amxo‘rlik qilish jiddiy tashxis yoki murakkab davolanishdan boshlanishi shart emas. Ba’zan birinchi qadam — takrorlanayotgan belgiga e’tibor berish, kundalik odatlarni qayta ko‘rib chiqish yoki o‘z vaqtida mutaxassisga murojaat qilishdir.Men insonlar og‘riq va doimiy noqulaylikni hayotning ajralmas qismi sifatida qabul qilishni bas qilishlarini istardim.
Odatiy tuyulgan belgilar imkoniyatlaringizni cheklab, ish faoliyatingizga, dam olishingizga va yaqinlaringiz bilan muloqotingizga xalaqit bera boshlashini kutmang.45 yillik faoliyatim davomida shuni angladim: salomatlik — faqat kasal bo‘lganimizda eslashimiz kerak bo‘lgan narsa emas. U har kuni asrashimiz va qadrlashimiz lozim bo‘lgan eng muhim boylikdir.
O‘zingizni asrang. Organizmingizni tinglang. Unutmang, o‘z vaqtida tibbiy yordamga murojaat qilish — o‘zingiz va yaqinlaringiz oldidagi mas’uliyatning bir ko‘rinishidir.